Następna Blogująca … ale nie tak, jak Ci się wydaje

Filolodzy to cholernie zapracowany gatunek i chyba tylko to usprawiedliwia roczną przerwę “Innych z językiem” – kolegów i koleżanek po językowym fachu, zdolnych ( i to jak!) przerwać codzienny kierat i na prośbę gospodyni oświecać ją samą i wszystkich zainteresowanych. Dzisiejszy gościnny post, po długim poście, serwuje Dorian Sobołtyński- a ten nie dość, że nadal tłumaczy z i na angielszczyznę i nadal jej naucza , to jeszcze wie, skąd się wzięło hasło, którego nagłe zniknięcie z języka, dla jego użytkowników równoznaczne byłoby chyba z amputacją kończyn- OKEJ!

„Zagłada!”, „Zniszczenie!”, „Kataklizm!”, „Apokalipsa!” – niestety, te słowa nie ocaliły Tezaurusa, ani innych jego kolegów dinozaurów przed… czymkolwiek, co ich spotkało w momencie wyginięcia. Moim zdaniem, mimo, że historia ta jest mocno wyssana z palca, uświadamia nam wszystkim, iż bogate słownictwo nie zawsze ocali nas przed potencjalnym deszczem meteorytów, szarańczą lub też apokalipsą zombie. Chciałbym, aby to było morałem naszej historii. W zasadzie można już przestać czytać. Dziękuję za uwagę.

Nie daliście się przekonać ? Wypadałoby zatem nieco poszerzyć postulowany wcześniej morał i dodać mu chociaż elementy podstaw lingwistycznych. Mogę więc zaproponować następującą teorię: bardzo bogate słownictwo, przedstawione jako bezużyteczne akapit wyżej, stoi w kontraście do słownictwa uproszczonego. Słownictwa, które znacznie łatwiej zyskuje popularność, rozwija się, rozmnaża i ewoluuje, konsekwentnie zdobywając nagrody Darwina. Innymi słowy, gdyby Tezaurus krzyczał „Wiać!”[1], komunikat mógłby zostać odebrany czytelniej, a każdy z nas wyprowadzałby dziś na automatycznej smyczy własnego, udomowionego T-Rexa. Uproszczenia są zatem bardziej komunikatywne. Kontynuując: zapytani, jak podobało nam się na pasjonującej wycieczce do Muzeum Kalarepy, prawdopodobnie nie odpowiemy, że była ona „zachwycająca”, „niebagatelna” lub „mózgopiorąca”. Powiemy, że była OK.

Tylko co tak naprawdę oddajemy tym uproszczeniem? Słownik języka polskiego twierdzi, że zaznaczamy tym samym, że w Muzeum Kalarepy było „wszystko w porządku, dobrze, zgodnie”. Słownik to wie, bo przeczytał definicję angielskiego słowa okay, ale czy ten samotny fakt wyjaśnia co to znaczy i skąd się to wzięło? Moim zdaniem trzeba sięgnąć głębiej!

Nie ma oczywistej odpowiedzi, skąd w języku angielskim wzięło się słowo okej. Chciałbym Wam powiedzieć, że pochodzi od staroangielskiego okayan znaczącego „spoko brachu!” lub też, że w VIII wieku przypłynęło wraz z wikingami jako ich okrzyk bojowy. Niestety, prawdopodobnie nie miałbym racji. Nie ma ujednoliconej teorii na ten temat, przedstawię zatem hipotezy.

Dawno, dawno temu w Bostonie wstawał kolejny ciepły, słoneczny dzień. Słońce świeciło ciepło, a na zewnątrz nie panowała noc. Ameryka właśnie budziła się ze snu, a głowa przeciętnej rodziny otwierała właśnie przeciętne drzwi, by sięgnąć po przeciętną poranną gazetę dostarczoną na rowerze przez małego, przeciętnego Timmy’ego. Zaparzano kawę, podawano śniadanie. Można było ze spokojem usiąść i przeczytać na pierwszej stronie: „NG is off and OFM has GT.” (co można przetłumaczyć na: PO zawieszona i NPC WTF). Już wyjaśniam. Latem 1838 roku, kiedy to prasa dopiero zdobywała swoją popularność, tego typu skróty literowe osiągały właśnie szczyt swojej popularności. NG znaczyło no go, czyli podróż odwołana, OFM to our firstman – nasz pierwszy człowiek[2], GT oznaczało (finally) go to Texas – wyruszyć do Teksasu, fkońcu. Tego typu zabiegów stosowano całe multum, część z nich opierała się nawet na błędach w pisowni, aby osiągnąć efekt komiczny. Brały się one „z ulicy”, gdzie kształtowały się przez jakieś dziesięć, dwadzieścia lat. Los chciał, by jednym z nich było OW – oll wright, które szybko przechrzczono na OK, oznaczające oll korrect. Dalej już poszło z górki.

Górka ta prowadzi nas do drugiej opowieści, ściśle powiązanej z poprzednią. Prasa, jako że była rzeczą nową, dość szybko zyskała popularność. Łatwo więc można było wywnioskować, iż duża liczba czytelników oznacza sporą grupę ludzi, do których można dotrzeć za pomocą reklamy, propagandy czy też kampanii prezydenckich. I tak to się zaczęło. W 1840 roku Martin Van Buren, Amerykanin holenderskiego pochodzenia, postanowił stanąć w polityczno-prezydenckie szranki i przekonać ludzi, że to właśnie on powinien być ich następnym NPC. Protegowany poprzedniego prezydenta, Andrew Jacksona, pochodził z  Kinderhook, mieściny w stanie Nowy Jork. W ramach swojej lokalnej dumy wszędzie tytułował się jako Old Kinderhook (Leciwy Kinderhookerianin).  W każdym razie, jeśli nawet nie poszło o lokalny patriotyzm, to można było znacznie szybciej kogoś przekonać do pójścia do urn skandując „Vote for OK”, niż „Vote for Martin Van Buren”. Polityczni przeciwnicy Jacksona szybko podchwycili aktualne tendencje na rynku słownictwa i natychmiast odwołali się do Bostońskich tradycji, starając się przekonać społeczeństwo, że OK bardziej nawiązuje do oll korrect, niż do czegokolwiek innego. „Przecież już sam prezydent Jackson miał laczka z ortografii i nie umiał napisać że wszystko jest w porządku” – przekonywali. Wszystkie te wydarzenia i debaty im towarzyszące spowodowały absolutny wybuch popularności tego zwrotu.

Nieopodal na linii czasu, choć mimo wszystko „dawniej, dawniej temu” (1825) na wybrzeżach Missisipi dwóch misjonarzy, Cyrus Byington oraz Alfred Wright, ruszyło nawracać lokalnych Indian na chrześcijaństwo. To właśnie ta dwójka rozpoczyna kolejną historię. Aby ułatwić sobie zadanie jakim była katecheza, postanowili nauczyć się lokalnego języka Czoktawów, a następnie przetłumaczyć Biblię, która to z racji bycia świętą księgą miała sama z siebie wykonać za nich brudną robotę. Nie wiemy jakiego podręcznika używali panowie misjonarze, nie wiemy też czy ich nauczyciele mieli odpowiednie certyfikaty i czy obowiązywały ich międzynarodowe standardy Warszawskiej CKE przy podchodzeniu do egzaminu z języka – w każdym razie jakoś się nauczyli i przetłumaczyli biblię. Z czasem opublikowali również zestaw fiszek, które miały pomóc w komunikacji z lokalnymi mieszkańcami. Jednym z zamieszczonych tam słów Czoktawów było okeh, które znaczyło w kontekście Biblii „amen”, a poza nią „tak jest”, „tak się stało”. Z czasem język rósł w siłę, proporcjonalnie do niewolniczych zapędów wczesnych Amerykanów, a słowo okeh było coraz częściej używane w kontekście potwierdzania transakcji z niewolnikami w roli głównej lub też komunikowania ogólnie pojętej zgody.

Kilka lat wcześniej, aby ułatwić misjonarzom naukę Czoktawskiego, Amerykanie postanowili zbudować kolej. Słyszałem też inne teorie wspominające coś o transporcie lub rozwoju technologiczno-terytorialnym, ale osobiście myślę, że ta jest najbardziej prawdopodobna. Kolej i jej rozwój kładzie nam tory pod ostatnią, czwartą historyjkę. Jest ona najmniej spójna ze wszystkich, bo dotyczy zarówno roku 1790, jak i 1828. Naraz. Z jednej strony mamy pana zwanego Obediach Kelly, głównego inżyniera kolei wschodnioamerykańskiej (1828), który prawdopodobnie był odpowiednikiem naszego współczesnego kontrolera jakości przewozu, czy kimś w tym stylu. Jego rola sprowadzała się do weryfikacji paczek, przesyłek i towarów przewożonych koleją pod kątem ich kompatybilności z wagonami. W gruncie rzeczy chodziło o to „czy nie wypadnie” albo „czy kogoś nie zabije”. Spełniając te dwa kryteria, dowolna paczka mogła otrzymać certyfikat jakości ISO 9001 lub pieczątkę z inicjałami kontrolera – OK. Jesli paczka była OK, znaczy, że było z nią wszystko jak należy. Istnieje alternatywna wersja tej opowieści, według której wszelkie paczki – owszem – potrzebowały potwierdzenia, że nie zawierają wysoce wybuchowej marmolady brzoskwiniowej albo niesamowicie ostrych książek telefonicznych, ale to sam fakt ich nadania „zrodził” OK. Nadana paczka otrzymywała na swoim boku pieczątkę potwierdzenia przyjęcia o treści order recieved. Z czasem zastąpiono ją literami OR. Jeśli nie dociśniemy takiej pieczątki albo użyjemy za mało tuszu lub farby, możemy uzyskać coś co przypomina OK zamiast OR. Przesyłki oznakowane w taki właśnie sposób znaleziono w 1790 w prywatnej kolekcji nikogo innego tylko… prezydenta Andrew Jacksona. Miał chłopak pecha do literówek.

Jak widać, nie ma jednej wersji na temat historii wyrażenia OK. Jedyny element, który powtarza się wszędzie to data (OK pojawiło się po raz pierwszy gdzieś między 1790 a 1840) oraz znaczenie (potwierdzenie jakiegoś faktu). Biorąc pod uwagę tempo rozwoju języka, 50 lat to całkiem sporo, tak więc nie można niczego potwierdzić lub definitywnie zaklasyfikować w tej materii. Jednak jeśli spojrzymy na to z optymistycznej perspektywy i stwierdzimy, że w każdej z tych historii może być ziarenko prawdy, to spokojnie można dojść do wniosku, iż OK jest jednym z największych uogólnień w historii języka, łączącym w sobie aż tak wiele potencjalnych znaczeń. Szkoda jedynie, że nie odpowiada to na najważniejsze pytanie nurtujące nas od początku tego tekstu: czy gdyby nie ta niechęć do uproszczeń, z dinozaurami byłoby wszystko okej?

[1] Zdaję sobie sprawe, że Tezaurus nie jest gatunkiem dinozaura, ale nie przyjmuję tego do wiadomości. O.

[2] Prezydent

Wielką wiarę w autorów reklam musiał mieć twórca robiącego karierę w branży hasełka ADventure, pomysłowo zdradzającego obecność słowa ad (reklama) w słowie adventure (przygoda). Opierając się na dość egzotycznym dla większości normalnych ludzi założeniu, uznał, że AD-venture tj. namiętne klikanie na wszelkie wyskakujące na ekranie komputera reklamy, to zaiste przygoda, podnieta i radość w sercu. Całkiem sporo na temat radości w sercu na pewno mogliby powiedzieć ci, których przygoda przywiodła w rejony oznakowane trzema czerwonymi iksami i walącymi po oczach zaproszeniami do seks czatów, których pozbywanie się podpada już pod inną kategorię przygody. Póki co jednak, najbardziej znaną odsłoną ADventure jest wgapianie się w monitor ze skupieniem szachisty i wypatrywanie, gdzie do cholery, jest ten krzyżyk posyłające migające świństwo w diabły. Nielicznym szczęściarzom nie tylko udaje się sprawnie go namierzać, ale i nie dostać zawału serca, gdy z nieopatrznie włączonych głośników, rozlega się wzmagające przekaz, subtelne tło muzyczne, zmiatające człowieka pod stół.

O tym, że reklamy są złe, większość ludzi wie od dnia, w którym, jako dziewięciolatki, oglądając z wypiekami “Różową Landrynkę”, zaznali dramatu w postaci przerwy na reklamy w chwili, gdy bohaterka nareszcie zainteresowała się rozporkiem bohatera. Jednak za reklamami stoi dramat znacznie większy, niż ten rejestrowany przez nadpobudliwe  dziewięciolatki. Dramat reklamowy już nie tylko ściemą i manipulacją stoi, nie tylko gwałtem na logice i inteligencji odbiorców, ale i językową masakrą bez mydła. Z nią zaś kontakt nie różni się przesadnie od doznań towarzyszących zdzieleniu pałą w łeb. A że każde uderzenie w głowę niesie ryzyko uszczerbku, zarówno na sprawności i fizycznej, jak i intelektualnej, na radośnie kretyński reklamowy świergot już nie tylko zwraca się coraz mniejszą uwagę, ale i zaczyna traktować ją jak normę. I tak, wciąż będąca w reklamowej mniejszości językowa kreatywność i poczucie humoru na poziomie wyższym niż klapa wyszorowanego innowacyjnym Domestosem kibla, ciągle przeplata się z językowym kalectwem, absurdalnymi metaforami i urągającymi inteligencji scenariuszami.

“Życie jest jednym wielkim rozczarowaniem” orzekł Oscar Wilde. “Życie jest tylko stratą czasu”- kontynuował wątek Joseph Conrad.  “Przez życie, jak przez błoto, idzie się z trudem” – z optymistycznym rozwinięciem myśli pospieszył Victor Hugo. Ale tam. Oni wszyscy nas okłamali. Krótki seans reklam w przerwie serialu i już wiemy, że depresyjnym literatom należałoby zapisać Xanax, a życie jest w istocie nieustającym pasmem szczęśliwości i uciechy, po kuchni tańczy sie z przyjaciółką Delmą, w łazience prowadzi radosne konwersacje z kostką toaletową Domestos, a na rodzinnym przyjęciu , drżącym ze wzruszenia głosem deklaruje powrót chęci do życia dzięki protezom zębowym. Życie jest piękne, matki Polki deklarują “wiarę w Nutellę” i “ufają Rutinoscorbinowi”, aż człowiek sam ma ochotę pobiec i utulić do piersi swój niskotłuszczowy jogurt i przeprosić swoją nieocenioną pastę do butów za lata ignorowania przy każdym otwarciu szafy z obuwiem.

Od dwudziestu czterech do czterdziestu[1]-  średnio tyle słów pada w przeciętnej reklamie i tyle nierzadko wystarcza, by samemu zwalić się w rozpaczy pod stół i nie wychodzić spod niego aż do rozpoczęcia/wznowienia audycji. Językoznawstwo byłoby dziedziną skandalicznie niekompletną , gdyby nie wzięto się za analizę reklamy i tak doczekaliśmy się ogłoszenia niemal-dogmatów: trzema najczęściej pojawiającymi się w anglosaskich reklamach przymiotnikami, są “nowy, dobry, darmowy”. Czasownikami: “działać, dostać, dać”[2]. Objawienia brak a schemat wali po oczach. Ale nawet najbardziej standardowy i przewidywalny arsenał środków trzeba od czasu do czasu podrasować, najlepiej za pomocą przyprawiającego o nerwobóle absurdu. I to pewnie stąd maniakalne sięganie po słowa nacechowane emocjonalnie, zbliżające się do wielce niebezpiecznej granicy- dalej już tylko liturgiczny patos. Nie wystarczy już powiedzieć, że coś się lubi czy ceni, teraz trzeba kochać, wielbić, ufać i nie wyobrażać sobie życia bez. Sprawcy lwiej części tego językowego dramatu, zdążyli już jednak zaczerpnąć nieco językoznawczej wiedzy dla zaawansowanych: pranie mózgu jest jeszcze skuteczniejsze, gdy rozpoczyna się już na poziomie nazewnictwa produktu. Korzystanie ze zbitek literowych “zs”, “xs” to ulubiona sztuczka producentów z aspiracjami farmakologicznymi a i sam lud zdaje się sądzić, że ich obecność równa się jakości, skuteczności i innym sztuczkom “potwierdzonym przez badania kliniczne” (Kleenex? Gripex? Durex?) Dalej- chwyt polegający na tworzeniu nazw dwuczłonowych, koniecznie mających źródłosłów w grece lub łacinie (NicoDerm, BioVital). Ale bez czepialstwa- biznes trzeba kręcić, a jakieś nazwy jakoś nadawać. I czemu zaraz po polsku czy po łacinie- najlepiej nazywać z angielska, po angielsku mówić i po angielsku ściemniać, bo w jakim to innym języku, ściemy brzmią tak pięknie i śpiewnie, jak w języku Wyspiarzy.

Słysząc ten prawdziwie amerykański luz, z jakim Dżoana KRRRupa wyrzuca z siebie hasło “Big MilkeRRRR” w ostatniej reklamie lodów Koral, człek aż karci się w duchu, zastanawiając się, co go nawiedziło, że 5 lat studiów poświęcił  przeprogramowywaniu mózgu na ten sztywniacki brytyjski akcent. Tylko spokojnie. Jak widać, jest nadzieja dokształcenia nie tylko dla ludzi znających NIE ten akcent angielskiego, ale i dla nie znających angielskiego w ogóle. Stężenie angielszczyzny w ponoć polskich reklamach, może w równym stopniu wskazywać na zawrotne tempo w jakim doganiamy nasz nowy wspaniały (zanglicyzowany) świat, co obnażać jeden z wielu rodzimych kompleksików. Obecność angielskich wtrętów w reklamie to jak obietnica wstąpienia do elitarnego grona kumatych, światowych i obytych, Nokia connecting people, just do it. I nawet jeśli na zanglicyzowanych młodzikach, smaczki te nie robią już żadnego wrażenia, to już podejście starszej gwardii, wielce przydało się socjolingwistom i ich argumentacji, że kto posmakował sierpa i młota, temu zdarza się mocniej i częściej reagować na reklamowe powiewy globalizacji. Zapewne przypadkowy nie jest też dobór reklam wieńczonych anglosaskimi hasłami. Bez stosownej puenty odczytanej przez niezdrowo pobudzonego lektora, reklamy telefonów komórkowych, szpanerskich gadżetów i samochodów, tracą ogromną część swojej siły rażenia. I tylko ekipa od reklamy Forda Fiesta może sobie pluć w brodę, że wieńczące ich reklamę hasło Go further nie zostało z gracją i elegancją odczytane przez lektora- być może dlatego, że chwilowo  nie mieli pod ręką lektora skłonnego poradzić sobie ze słowem further i jego nieprzyjemną dla polskiego jęzora, fonetyczną zawartością. Z zawartością zangielszczanych reklam i brakiem uzasadnienia dla tej sztuczki, w ogóle trudno sobie radzić. Jeszcze trudniej- z całym ogromem rodzimych i nierodzimych, jawnych i zawoalowanych, językowych potworów, tylko dopełniających obrazu nędzy i rozpaczy spod znaku wiecznie uśmiechniętych pań domu, gadających sedesów i miłości do tabletek na niestrawność.

Po premierze ostatniej reklamy dezodorantu Old Spice, Rada Etyki Mediów wytoczyła działa wymierzone w jej autorów, ponoć winnych dyskryminacji mężczyzn. Na wytoczeniu dział poprzestano,  ale daj Boże, by podobny odruch towarzyszył  obrońcom medialnej etyki także w odpowiedzi na gwałcące język i zwyczaje językowe, reklamy. Czy to zadanie dla Rady Etyki Mediów? Teoretycznie nie- ale też niewiele jest rzeczy równie nieetycznych i o ingerencję się proszących, co robienie z ludzi debili, między innymi za pomocą wykoślawionego języka, używanego w wykoślawiony, a potem bezmyślnie powielany sposób.

Starą sprawdzoną metodą uspokajania nadwrażliwych, skłonnych rzucać laczkami w telewizor , jest przypominanie im, że reklama jest jedynie kreacją. A owszem- ale elementem tej kreacji jest język, który nie tylko wychodzi poza ramy kreacji i fikcji i z buciorami w życie jego użytkowników, ale i żyje własnym życiem. Kulawy język reklamy wsiąka w czachę pod tylko pozornie niewinną postacią pozornie przypadkowych lub przypadkowo niechlujnych sformułowań. No i ach, mówią jeszcze: reklama kreuje rzeczywistość, ale wcale tej rzeczywistości nie trzeba kupować. Kiedy ja chcę! Testować płyn do mycia naczyń na 40 talerzach, kwicząc w uniesieniu nad magicznie znikającymi plamami tłuszczu. Tańcować po kuchni z pudelkiem Delmy w ręce, albo i z samą Delmą, powiernicą mych wszelkich sekretów.  W znakomitej komitywie  z Domestosem w wersji 9.0 , szorować kibel z pieśnią na ustach i zapałem właściwym tylko ludziom szczęśliwym i spełnionym. I pewnie nie będę wierzyć ni w Boga, ni reinkarnację, ni nawet życie pozagrobowe, ale za to będę wierzyć w Nutellę. Jest nawet szansa, że wciąż będę się przy tym douczać angielszczyzny. I to nie byle jak , bo jak znam speców z branży, znajdą mi fachowego lektora na miarę fachowo amerykańskiej Dżoany Krupy z fachowo amerykańskim, retrofleksyjnym “r”, wwiercającym się w bębenki, za to niezbicie dowodzącym znajomości tematu. Może od czasu do czasu zapomnę, jak poprawnie mówi się po polsku, a z pomocą własnego leksykonu, zagraconego sloganami i kalkami, w codziennej mowie nie będę w stanie stworzyć nic,  prócz językowych potworniaków. Co tam. ADventure zapowiada się przednia.

[1] (Liu-Westmoreland 2002)

[2] (A.Goddard 1998)

Polskość źródłem kompleksów? A skąd. Półtorej godzinki spędzone na wykładzie z polskiego słowotwórstwa jest w stanie przekonać najbardziej zgorzkniałych, że polskość i język polski ze swoim barokowymi przymiotnikami, dramatycznymi rzeczownikami i misterną frazeologią, to w istocie prawdziwa chluba i fenomen na skalę światową.  Barkowe ornamenty pojawiające się w wypowiedziach większości polskich polityków, w myśl dziwacznej zasady, że im zawilej tym mądrzej, prócz tego, że wykańczają ciułających w kabinach tłumaczy, dowodzą też niewysłowionego bogactwa mowy ojczystej. Tą z kolei, wielu rodaków, zwłaszcza tych o wybitnie patriotycznych poglądach, pragnie nominować do tytułu najbardziej złożonego i najbogatszego języka świata. Podszyte złośliwą satysfakcją wypowiedzi, jakoby anglosaskie prostaczki nie były w stanie za pomocą swojego skrótowego i skondensowanego języka, wyrazić nawet połowy myśli, jakie wyrazić można po polsku, to jeden z wielu przykładów wspomnianej nominacji. A jednak tenże bogaty język polski wciąż nie stworzył, ani nawet nie przyswoił całkiem sporej liczby przydatnych słów, które z powodzeniem funkcjonując w innych językach, w polszczyźnie musiałyby być i są zastępowane obszernymi i (a jakże!) barokowymi opisami. Nie, że brakuje nam słów pierwszej potrzeby- brak takich słów byłby na tyle dotkliwy, że prędzej czy później należałoby rozgrzać zwoje mózgowe i braki leksykalne uzupełnić. Ale ma choćby angielski określenia precyzyjne i trafne na rzeczy i zjawiska , które i nam przydałoby się nazwać. Mamy np. afterclap- nieoczekiwaną, a najczęściej wielce nieprzyjemną kontynuację wydarzenia/ zajścia, które ośmielaliśmy się uznać za zakończone. Jedno słowo- które my musimy definiować za pomocą całego zdania. Dalej mamy ciekawostkę w postaci mondegreen- określenia na słowo opacznie zrozumiane i często prowadzące do komicznych nieporozumień, zupełnie jak w dowcipie: “Połóż rękę na mym łonie”- A co to jest mymłon?”. Mondegreen także powstał na skutek usłyszenia nie tego, co trzeba[1]. Jego odpowiednikiem w języku polskim, mógłby więc być taki oto mymłon, jednak z racji ograniczonej popularności dowcipu, słowo to kariery raczej nie zrobi.

Niezłe są też angielskie słowa pochodzenia łacińskiego. Glabella- wielce poetycka i wdzięczna nazwa na ową gładką ( jak wynika chyba tylko z definicji) przestrzeń między brwiami, przestrzeń na której obie brwi, przynajmniej u niejednego samca alfa, zrastają się, tworząc malowniczy okap nad oczami i skutecznie prowokując otoczenie do złapania za pęsetę. Jest jeszcze jeden, odziedziczony po łacinie wynalazek w postaci robiącego karierę międzynarodową słowa procrastination- uciążliwego przekładania wszystkiego na później; a bo trzeba wypić kawę, naprawić cieknący kran, podłubać w nosie, obejrzeć wiadomości, a ostatecznie zostać z ręką w nocniku i nawałem zajęć na kolejny dzień. Pojawiło się więc w języku polskim słowo prokrastynacja, ale, że słowem rodzimym nie jest, i tak długo jeszcze będzie trzeba wyjaśniać niewtajemniczonym, co ten złowrogo kojarzący się z kastracją termin, w istocie oznacza. Ale taka dola słów stworzonych na obcym gruncie a przeszczepianych z różnym skutkiem na grunt własny, gdzie pięknie i zwięzłe określenia trzeba objaśniać całymi zdaniami i definicjami. A tego, że da się pewne rzeczy ubrać w takie właśnie piękne i zwięzłe słowa, dowodzą nie tylko Wyspiarze. Słynne niemieckie Schadenfreude- radość z cudzego nieszczęścia, to słowo po stokroć zwięzłe i piękne, a przy tym posiadające certyfikat 100-procentowej niemieckości, przynajmniej wedle tych, którzy Niemców kojarzą głownie z nazistowskim sadyzmem.  Zresztą, fakt,  że słowo Schadenfreude jest znacznie starsze niż urząd SS-mana, zapewne jedynie utwierdza ich w przekonaniu, że coś jest na rzeczy i wrodzone skłonności Niemców, prędzej czy później, po prostu musiały doprowadzić do ukucia takiego terminu. A skoro o Niemcach mowa, musi być mowa i o ich zasymilowanych od niedawna przyjaciołach, Turkach. I tak, ku przypuszczalnemu rozczarowaniu Niemców, przynajmniej jeden wynalazek języka tureckiego dowodzi,  że stać Turków na znacznie większą subtelność, niż wskazywałaby na to zapał z jakim siekają kebab w berlińskich budach. Oto bowiem istnieje w języku tureckim słowo gumusservi ,oznaczające “światło księżyca odbijające się w wodzie”. Aż chce się westchnąć na myśl o tym, jak imponująca musi być turecka poezja przy takim arsenale środków, jakim dysponują tamtejsi autorzy. Imponującą precyzją w wyrażaniu myśli, choć może i mniej poetyckich, mogą poszczycić się też Szkoci. Ci, pewne mało komfortowe uczucie, znane głównie z wielkich spędów rodzinnych i sztywniackich bankiecików, ubrali w zgrabne słowo tartle- podszyte paniką uczucie, gdy mamy przedstawić komuś osobę, której imienia nie pamiętamy, a czemu zwykle towarzyszy chwila wahania a przynajmniej wielce nietęga mina.

Ale, żeby nie było, na tle tych fantastycznych obcojęzycznych wynalazków leksykalnych, polszczyzna wcale nie wypada tak blado. Już to, że istnieje w polszczyźnie ( choć po prawdzie, także w paru innych słowiańskich językach) określenie na kolor granatowy, czyni z niej interesujący materiał do badań. Niech nie zwiedzie nikogo ściema w postaci słowa navy blue napotykanego w polsko-angielskich słownikach, a znaczącego rzekomo granatowy. Słowa granatowy w angielszczyźnie po prostu nie ma, co przełożyło się zresztą na niemożność odróżniania przez Anglosasów różnych odcieni niebieskiego- dla nich, wszystko jest blue i po sprawie[2]. Repertuar polskich słów wyjątkowych wykracza oczywiście poza paletę kolorów; na liście określeń “ściśle zastrzeżonych” znalazł się między innymi arcypolski, bo zaświadczający o arcypolskiej pomysłowości i instynkcie samozachowawczym, czasownik kombinować. Żaden z proponowanych przez słowniki angielskie ekwiwalentów, nie oddaje istoty kombinowania, które jak wiadomo sprowadza się do praktyk znacznie bardziej wyrafinowanych niż pospolite matactwo i manewry pod ladą. Żaden z tych ekwiwalentów nie daje też wyobrażenia o słusznej i usankcjonowanej pozycji tego zjawiska w polskiej historii i jego niezaprzeczalnych zasług dla obywatelskiego dobrostanu. Próżno też szukać w angielskich zasobach leksykalnych, słowa równie wdzięcznego, co łajza, która ma co prawda swoje przybliżone odpowiedniki, w ogóle nie oddają one jednak niechlujstwa i społecznej niereformowalności polskiej łajzy, która, jak żaden inny wagabunda, czy włóczęga, wzbudza tyleż politowanie i wstręt, co szczery uśmiech. Na dalszych miejscach polskiego rankingu słów wyjątkowych, plasuje się między innymi cwaniak i czasownik cwaniakować oraz gagatek. I znów, mimo istnienia pewnych słownikowych (i znów przybliżonych) odpowiedników i mimo, że pojęcia te da się stosunkowo łatwo zdefiniować, pojawienie się któregoś z nich w robótce tłumacza, prędzej czy później prowokuje go do wsparcia się zawartością domowego barku.

Dlaczego w jednym języku istnieją słowa, których nie ma w innych? Językowe wynalazki zawsze stanowią odpowiedź na popyt: jak coś się pojawiło na własnym podwórku, to to coś trzeba nazwać; coś się nie pojawiło- nazywać nie trzeba, ostatecznie, nazwę można po sąsiedzku ( i nie tylko po sąsiedzku) pożyczyć. Kultura kształtuje język[3], jak żadna inna siła, stąd brak w językach europejskich rdzennych określeń choćby na voo doo, seppuku czy mantrę. Już jednak światło księżyca odbija się w wodzie także poza granicami Turcji, podobnie jak niepewność przy przedstawianiu osoby, której imienia się nie pamięta, zdarza się nie tylko Szkotom. I tu kończy się mędrkowanie. Przyczyny, dla których jeden język zdążył i “postanowił” nazwać pewne zjawisko lub rzecz, a inny nie, to dobry temat do rozważań w bezsenne noce.

A o czym świadczy istnienie pewnych słów w danym języku  i brak tych samych słów w innym? Osobnicy o nadgryzionym przez nacjonalizm światopoglądzie, mogliby z satysfakcją upatrywać się w tych nierównościach wyższości jednego (w domyśle ich narodowego) języka nad innym, bo my bardziej bystrzy, bardziej wyrafinowani, więcej zauważamy, więcej rozróżniamy, więcej nazywamy , więcej lepiej trafniej szybciej. Ale nie ma tak dobrze- czego jeden język nazwać nie zdołał lub nie zdążył, to na pewno nadrabia innym, sobie tylko właściwym tworem i dowodem pomysłowości i spostrzegawczości użytkowników. Ne ma języków lepszych i gorszych, bogatszych i uboższych, nie ma języków “bardziej złożonych” i języków “bardziej prymitywnych”. A to rozróżnienie szczególnie upodobały sobie zadufane, wąsate białasy, które dobiwszy w XVI wieku na swoich eleganckich stateczkach między innymi do brzegów Ameryki Północnej, uznały języki tubylców za prostackie i kalekie, odtąd skutecznie je wypleniając i rujnując tym samym zarówno kulturę, jak i tożsamość Bogu ducha winnych miejscowych. Karząca ręka sprawiedliwości dosięgła białasów dopiero kilkaset lat później- tak np. badacze języka rdzennych mieszkańców Wyspy Wielkanocnej, rapanui, w kilkadziesiąt lat po rozpoczęciu badań, nadal sapią nad nierozszyfrowanymi inskrypcjami w języku dziś praktycznie w ogóle nie znanym, bo i swego czasu skutecznie wyplenionym przez postępowych podróżników z Europy.

Kazania językoznawców a nawet najbardziej zaangażowanych nauczycieli języków obcych, o tym, że ich znajomość otwiera oczy na złożoność i urodę świata, a przy okazji stanowi przyspieszony kurs szacunku dla innych kultur, niekoniecznie są przesadzone, nawet jeśli brzmią nieco zbyt wzniośle jak na standardy dzisiejszej, schamionej młodzieży. Choć i schamiona młodzież potrafi błysnąć językową kreatywnością. Czymże bowiem, jak nie  językową kreatywnością, wykazał się autor sloganu Zakaz pedałowania, który rozplenił się po poznańskich przystankach komunikacji miejskiej, krótko przed lokalnym Marszem Równości i Tolerancji? Pedałować- czasownik znany od dawna, w nowej odsłonie i nowym znaczeniu robi karierę w patriotyczno-prorodzinnych kręgach, wzbogacając język polski w zupełnie nieoczekiwany i dość nawet oryginalny sposób. Ale co TEGO RODZAJU bogactwo językowe i językowa kreatywność mówi o polszczyźnie i (niektórych) Polakach? Sporo. Ale na to…słów brak.

[1] Słowo mondegreen pojawiło się po raz pierwszy w eseju amerykańskiej pisarki Sylvii Wright pt. The Death of Lady Mondegreen . Pisała w nim, że jako dziecko opacznie rozumiała fragment pewnej Szkockiej ballady. Zdanie “(…) and  laid him on the green”, zrozumiała właśnie jako mondegreen.

[2] Ciekawe badanie przeprowadził Andrews (1994) , który wziął pod lupę młodych Rosjan mieszkających od lat w USA i tym samym od lat przebywających w środowisku anglojęzycznym. Z badania wynikło, że brak określenia na kolor granatowy w języku angielskim, skutkuje stopniowo zanikającą umiejętnością rozróżniania przez uczestników koloru granatowego od błękitnego ( w rosyjskim, podobnie, jak w polskim, rozróżnienie to występuje; ciemny niebieski/ granatowy to sinij ; błękitny to goluboj).

[3] Za dobry przykład zależności między kulturą/otoczeniem a językiem uważa się często mnogość określeń na różne rodzaje śniegu, jakie stworzyli w swoim języku Eskimosi. Jest to jednak bzdura, którą poczęstowano mnie nawet na mojej własnej uczelni, a którą puszczono w obieg po prawdopodobnie niedokładnej lekturze książki językoznawcy, Franza Boasa, zajmującego się językami mieszkańców północnej Ameryki i opisującego de facto morfologię tych języków (a nie semantykę!). Liczbę określeń na śnieg rzekomo używanych przez Eskimosów, stopniowo zwiększano i ostatecznie sięgnęła ona około stu słów! Tymczasem Eskimosi ( kimkolwiek by oni nie byli- nie stanowią oni przecież jednolitej grupy władającej tym samym językiem), zapewne nawet nie wiedzieli, że przypisuje im się taką językową kreatywność.